Dil, insanın en güçlü ifade aracı, en derin bağ kurma yollarından biridir. Sadece bir iletişim aracı olmanın ötesinde, düşüncelerimizi şekillendirir, kültürümüzü yansıtır ve kimliğimizi belirler. Dil denilen bu büyülü aracın insan yaşamındaki yerini, toplumsal ve bireysel boyutlarını ve onun sürekli değişen doğasını tarih boyunca toplumlar farklı olarak yorumlamış ve her bir toplum ayrı bir değer biçmiştir. Tarih boyunca tanımlamaları değişmiş, zaman değiştikçe ve ilerledikçe dilde ilerlemiştir. Çünkü dil, sürekli değişen ve yaşayan bir varlıktır. Zamanla kelimeler yeni anlamlar kazanır, bazıları ise unutulup gider.
Denilebilir ki dil; bir toplumun aynasıdır. Toplumsal değişimler, teknolojik ilerlemeler, küreselleşme ve kültürel etkileşimler dilin de değişimine yol açar. Bugün konuştuğumuz Türkçe, yüz yıl önceki Türkçeden oldukça farklıdır mesela; tıpkı bugünkü İngilizce’nin Shakespeare’in kullandığı İngilizce’den farklı olduğu gibi.
Bu değişim, dilin dinamik doğasını ve insanla birlikte evrilen yapısını ortaya koyar. Yeni kelimeler, yeni kavramlar doğar; eski kelimeler ya unutulur ya da yeni anlamlar kazanır. Sosyal medya, teknoloji ve popüler kültür, dilin en hızlı değişen alanlarından biridir. Emojiler, kısaltmalar, yeni ifade biçimleri, dilin evrensel sınırlarını zorlar ve onu daha da zenginleştirir.
Her türlü mahlukat kendine has bir dile sahiptir aslında. Ancak tüm bu varlıklar kendilerine verilen yetenekler ve güç kadar diğer varlıkların dilini duyabilir, yorumlayabilir ve anlayabilir. Bu nedenle dil, aynı zamanda bir sınırdır. Her dil, kendi yapısı, kelime dağarcığı ve dilbilgisiyle, düşüncelerimizi ve dünyayı algılama biçimimizi şekillendirir. Sapir-Whorf hipotezi, bir dilin yapısının, o dili konuşanların dünyayı nasıl gördüğünü etkilediğini öne sürer. Örneğin, bir dilde belirli bir renk için kelime yoksa, o rengi algılamak da o kadar zor olabilir. Yani dil, dünyamızı genişletebildiği gibi, bizi sınırlayabilir de.
Ancak çoğunlukla insanlar bu sınırları kaldırır. Çünkü iletişim şarttır. Bundan ötürüdür ki insanlar arasındaki en temel bağı kuran, duyguların ve düşüncelerin paylaşıldığı bir yol halini alır dil. Her kelime, her cümle, başka bir ruhun kapısını aralar. Örneğin; farklı kültürlerin dilleriyle tanıştığımızda, aslında o kültürlerin dünyalarına adım atarız. Bir Japon atasözünde, bir Fars şiirinde ya da bir Afrikalı halk hikâyesinde, başka insanların evrenlerini keşfederiz. Bu anlamda dil, farklı hayatlar arasında bir köprü kurar; bizleri birbirimize yakınlaştırır, empatiyi mümkün kılar. Tıpkı geçmişle gelecek arasında olduğu gibi. Çünkü dil aynı zamanda geçmiş ile gelecek arasında bir köprüdür. Kültürel mirasımız, tarihimiz, geleneklerimiz; hepsi dil aracılığıyla nesilden nesile aktarılır. Atalarımızın sözleri, düşünceleri, hikâyeleri; dil sayesinde bugüne ulaşır ve geleceğe taşınır. Nasıl mı olur? Tüm mahlukatın bir dili var demiştik. Bazen bir mezar taşına yazılan beyitle, bazen duvarda asılı eski bir tabloyla, bazen bir yoğurt kabı ya da tarla da serip üzerine oturduğumuz bir kilim ile. Bu yüzden dil, yalnızca bir iletişim aracı değil, aynı zamanda bir bellektir. Bir tarihin canlı kalması için varlığını sürdüren bir hazinedir ve konuşan bir ruhtur.
Ruhun dili olur mu demeyin. Ruhun dili öyle bir dildir ki; kelimelere ihtiyaç duymaz, kelimelerin ötesinde, sessizliğin derinliklerindeki bir fısıltıdır. Gözle görülmeyen, dokunulamayan ve çoğu zaman dile getirilemeyen manzumeler ifadesidir. İnsan ruhu, bu dille konuşur; bazen bir bakışla, bazen bir sessizlikle, bazen de bir iç çekişle. Bazense bir melodinin tınısında, bir resmin renklerinde ya da bir şiirin satır aralarında kendini gösterir. O yüzden ruhu olan dil, edebiyatın, sanatın ve müziğin en derin kaynaklarından biri olarak karşımıza çıkar ve edebiyatla insanın en içsel duygularını, en saklı arzularını ve en derin korkularını açığa çıkaran bir ayna oluverir.
Yüzyıllar boyunca nesilden nesile aktarılan, derin anlamlar barındıran hikayeler ve öyküler de hayvanların, bitkilerin ya da cansız nesnelerin insan gibi konuşup davrandığı, bu yolla da insan doğasına dair evrensel gerçekleri açığa çıkardığı alegorik anlatımlarla da insanlar mahlukatı konuşturarak dili ayakta tutar ve edebi ve ayrıca kültürel zenginliğine zenginlik katar.
Örneğin Fabl, edebiyatın en eski ve en bilge türlerinden biridir. Bu türdeki öykülerde hayvanlar, bitkiler ya da cansız nesneler, insanlar gibi konuşur ve davranır; fakat bu, sadece bir anlatım hilesi değildir. Bu karakterler, insan doğasının farklı yönlerini, toplumsal yapıların çarpıklıklarını ya da ahlaki değerleri temsil ederler. Örneğin, kurnaz tilki, hırslı aslan ya da saf kuzu, sadece birer hayvan figürü değil, insan karakterinin kopya tipleridir. Bu yüzden fabl, sadece çocuklara masal anlatmak için değil, aynı zamanda yetişkinlere toplumsal eleştiri sunmak için de kullanılır. Yani bi bakarsınız edebiyatın bu büyülü dünyasında, hayvanların sesi aslında insanlığın ortak sesi ve ruhu oluverir.
Dil için söylenebilecek o kadar çok şey var ki. Hem insan ruhunun derinliklerine inen bir araç hem de toplumsal yapıyı şekillendiren böyle güçlü bir unsuru bu denli bir yazıyla tam anlamıyla anlatmak da pek kolay değil sanırım dostlar. Onun köprüleri ve sınırları, değişen doğası ve karmaşıklığı, insan hayatının her alanına nüfuz ediyor sonuçta. Dil, yalnızca konuştuğumuz ya da yazdığımız kelimelerden ibaret değildir diyoruz ya; işte o, aynı zamanda bizim kim olduğumuzu, nereden geldiğimizi ve nereye gitmek istediğimizi anlatan bir hikâyedir. Bu yüzden, dili anlamak ve anlatmak kendimizi anlamak ve anlatabilmekle de alakalı.
Başka yazılarda belki de kendimizi anlatan hikayelerde buluşmak ümidiyle…
Selametle
