Hz. İbrahim a.s.’ın kelimelerle imtihanı
Bakara süresinin 124. ayetine bir bakalım:
—“Şunu da unutmayın ki, bir zamanlar İbrahim’i Rabbi, birtakım kelimeler ile imtihan etti, o, onları sona erdirince, Rabbi ona, “Ben seni bütün insanlara imam yapacağım.” buyurdu. İbrahim, “Zürriyetimden de yap!” dedi. Rabbi ona “zâlimler benim ahdime nail olamaz!” buyurdu.” (Bakara Suresi 124. Ayet)
Bu ayetten de anlayacağımız gibi Hz. İbrahim a.s. bir takım kelimelerle sınanmış ve o imtihanı kazanmış. Dünya üzerindeki bütün insanlar bir imtihan içerisinde. Kazanıyor muyuz kaybediyor muyuz bilmiyoruz. O takdir Allah’a ait. Onun için Hz. İbrahim a.s.’ın burada sınandığı kelimeler bizim için çok önemli. Eğer önemli olmasa Kur’an bu konuyu bizim nazarımıza vermezdi.
Bu önem bizim müfessirlerimizin de çok ciddi bir biçimde ilgisini çekti. Acaba Hz. İbrahim a.s.’ın sınandığı kelimeler nelerdi? Hangi tefsire bakarsanız bakın birçok yorum göreceksiniz. Ben bu yorumları size özetlemek istiyorum.
- Hz. İbrahim’in sınandı kelimeler İslam’ın tamamıdır ve 30 hükümdür.
- Kelimeler İslam’ın tamamdır ve 40 hükümdür.
- Kelimeler İslam’ın yasalardır.
- Kelimeler farzlar ve sünnetlerdir.
- Kelimeler Hz. İbrahim’in yükümlü tutulduğu on görevidir.
Bu on görevin ne olduğunu da bazı tefsirler verir. Mesela Eb-u Hayyan’ın El Bahr-ul Muhit tefsirinde bunu çok güzel bir biçimde görüyoruz. Eb-u Hayyan bu 10 görevi ibn abbas’tan naklen söylüyor.
- Allah’tan başka ilah olmadığına tanıklık etmek. Bu millettir, dindir.
- Namazdır. Bu fıtrat tır.
- Zekat bu taharettir.
- Oruç kalkandır.
- Hac bu şiardır.
- Cihat zaferdir.
- Taat – itaat ismettir.
- Cemaat bu Ülfettir.
- Emr-i Bil Maruf bu vefadır.
- Nehy-i Anil Münker bu hüccettir.
Eb-u Hayan İbn-i Abbas’tan nakille bunu böyle nazarlarımıza verir. Hz. İbrahim a.s. bunlarla sınandı diye söylenir. (Ebû Hayyân, el-Bahru’l-Muhît, I, 490)
- Kelimeler, ilahi ilkeler, emir ve nehiylerdir.
- Kelimeler İslam’da yerleşen esaslı 10 sünnettir.
- Kelimeler, 10 eylem ve 10 haslettir.
- Kelimeler Hz. İbrahim’in dilekleridir.
- Kelimeler Hz. İbrahim’in tartışmalarıdır.
- Kelimeler Hz. İbrahim’in belli başlı eylemleridir.
- Kelimeler Hz. İbrahim’in hayatı boyunca karşılaştığı imtihanların tamamıdır.
Tabi ki her şeyin en doğrusunu Allah bilir. Her halde bu sonuncusu daha isabetli gibi. Çünkü Kur’an da buna ait işaretler var. O imtihanların hepsinden yüzünün akıyla çıktı. Çıktıkça da onun makamı yükseldi. Çıktıkça Allah ona farklı farklı mükafatlar verdi ve en sonunda bir beşerin varabileceği en üst makama ulaştı. O makamın adı neydi? Haliliyet Makamı. Allah Hz. İbrahim a.s.’ı kendine Halil edindi.
Bu 12 nci maddede söyleneni eğer kabul edersek Hz. İbrahim’in imtihanını hatırlamadan önce Allah rasulu sallallahu aleyhi ve sellem’in ifadesi ile insanlar içerisinde imtihanların en şiddetlisi ne uğrayanların, en şiddetlisi ile muhatap olanların peygamberler olduğu gerçeğini unutmamamız gerekiyor.
Mus’ab b. Sa’d, babasından bildiriyor:
—“Ey Allah’ın Resûlü! En şiddetli belaya maruz kalan insanlar kimlerdir?” dediğimde şöyle buyurdu: “Peygamberlerdir. Sonra yaşantısı peygamberlerin yaşantısına yakın olanlar ve sonra onlara yakın olanlardır. Kişi dindarlığı oranında belaya maruz kalır. Eğer dininde sağlam biri ise belası ağırlaştırılır. Eğer dininde gevşek ise belası hafifleştirilir. Kul üzerinde günah kalmayıp yeryüzünde günahsız olarak dolaşıncaya kadar belalar peşini bırakmaz.” (Tirmizî 2398; Nesâî, Sünen el-Kübra 3/318; İbn Mâce 4023)
Kur’aı Kerim de geçem Hz. İbrahim a.s.’ın imtihanlarına bir bakalım
Kur’an-ı Kerim’e Göre Hz. İbrahim’in İmtihanları
- Azgın bir kavim ile imtihanı. (Enam Suresi 79. Ayet)
—“Ben yüzümü tamamen, gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim ve artık ben asla Allah’a ortak koşanlardan değilim”. (Enam Suresi 79. Ayet)
- İnkarcı Bir Baba İle İmtihanı. (Meryem Suresi 46. Ayet)
—“Babası “Ey İbrahim! Sen benim ilâhlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Yemin ederim ki, eğer (onları kötülemekten) vazgeçmezsen, seni muhakkak taşlarım. (gerçektenveya söz ilesana taş atarım). Haydi uzun bir müddet benden uzak ol” dedi.” . (Meryem Suresi 46. Ayet)
- Zalim Bir Hükümdar İle İmtihanı. (Bakara Suresi 258. Ayet)
—“Allah, kendisine hükümdarlık verdi diye, Rabbi hakkında İbrahim’le tartışanı görmedin mi? Hani İbrahim, ona: “Benim Rabbim odur ki, hem diriltir, hem öldürür.” dediği zaman: “Ben de diriltir ve öldürürüm.” demişti. İbrahim: “Allah güneşi doğudan getiriyor, haydi sen onu batıdan getir!” deyince o inkâr eden herif şaşırıp kaldı. Öyle ya, Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” (Bakara Suresi 258. Ayet)
- Alevli Bir ateş ile imtihanı. (Enbiya süresi 69. Ayet)
—“Biz: “Ey ateş! İbrahim’e karşı serin ve zararsız ol” dedik.” (Enbiya süresi 69. Ayet)
- Hicretler ile imtihanı. (Ankebut süresi 26. Ayet)
—“Bunun üzerine ona sadece Lut iman etti. (İbrahim) de dedi ki: “Ben Rabbime hicret edeceğim. Şüphe yok ki O çok güçlüdür, hüküm ve hikmet sahibidir.” (Ankebut süresi 26. Ayet)
- Çocuksuzlukla imtihani. (Hud Suresi 72. Ayet)
—“”Vay başıma gelene!” dedi, “Ben bir kocakarıyım, kocam da yaşlı bir adam. Bu gerçekten çok tuhaf bir şey!” (Hud Suresi 72. Ayet)
- Eşleriyle imkanı. (İbrahim Suresi 37. Ayet)
—“”Rabbimiz! Ben çocuklarımdan bir kısmını namazı dosdoğru kılmaları için, senin Beyti Haram’ının yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim. Artık sen de insanlardan bir kısmını onlara meylettir. Ve onları bazı meyvelerle rızıklandır ki şükretsinler.” (İbrahim Suresi 37. Ayet)
- Yeğeni Hz. Lut a.s.’ın Kavminin Azap Haberinin Gelmesiyle İlgili İmtihanı. (Hud Suresi 74. Ayet)
—“İbrahim’den korku iyice geçip gidince, bu müjde de kendisine gelince, bizim (meleklerimiz)le Lut kavmi hakkında tartışmaya girişti:” (Hud Suresi 74. Ayet)
- Eşini ve çocuğunu ıssız yerlere bırakması ile imtihanı. (İbrahim Suresi 37. Ayet)
—“”Rabbimiz! Ben çocuklarımdan bir kısmını namazı dosdoğru kılmaları için, senin Beyti Haram’ının yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim. Artık sen de insanlardan bir kısmını onlara meylettir. Ve onları bazı meyvelerle rızıklandır ki şükretsinler.” (İbrahim Suresi 37. Ayet)
- Çocuğunu kurban etmek istemesiyle imtihanı. (Saffat Suresi 103. Ayet)
—“Ne zaman ki ikisi de bu şekilde Allah’a teslim oldular, İbrahim oğlunu şakağı üzerine yatırdı.” (Saffat Suresi 103. Ayet)
Bunlar sadece kuranda geçen on tane imtihanı. Hadislerde ki ve tarihi kaynaklarda ki anlatılanlara baktığınız zaman Hz. İbrahim a.s.’ın sınandığı, kelimeleri yani imtihan alanlarının ne kadar çok olduğunu ve her bir imtihandan yüzünün akıyla nasıl çıktığını ve çıktığı o yüzünün akıyla da Allah’a, dost olma, makamına nasıl eriştiğini görmüş oluruz.
Biliyorsunuz Kur’an kronoloji vermez. Yani bir sıralama yoktur ve bir tarih yoktur. Ama gelin biz bir sıralama yapalım. Kronolojiye dikkat ederek Hz. İbrahim a.s.ın doğumundan vefatına kadar olan süreci bir inceleyelim. Bunu yaparak da Hz. İbrahim a.s.’ın siyer’ini daha iyi anlamaya çalışacağız. Tabi bunu her zaman olduğu gibi Kur’an’ın ve hadislerin rehberliğinde yapacağız. Ancak Hz. İbrahim as’ın siyerine zemin olması açısından bir konuda sizi aydınlatmak istiyorum. Öncelikle Kur’an-ı Ker’im de vasıf ve özellikleri İle Hz. İbrahim a.s.’ı incelememiz lazım. Ve bunu da otuz maddede ele alırsak amacımıza ulaşmış oluruz.
