Hadis kaynaklarına göre ise Hz. İbrahim a.s. ile ilgili çok fazla bilgiye ulaşıyoruz. Ancak ben sadece yedi tanesinden bahsetmek istiyorum.
1- Hadis-i şeriflerde Hz. İbrahim a.s. ile doğrudan alakalı 333 rivayet tespit edilmiştir. Bu bizim tespitimiz. Biraz daha detaylı araştırılışa daha fazla rivayete ulaşılabilir.
2- Bu rivayetlerin 296 altısı Kütüb-i Tis-a’da mevcut. 37 si ise diğer kaynaklarda geçmekte.
Kütüb-ü Tis-a 9 tane temel hadis kitabıdır. Biliyorsunuz bi Kütüb-ü Sitte var ki 6 hadis kitabıdır, birde Kütüb-ü Tis-a var. O 6 ya 3 tane daha eklenir ve 9 kitap olur. Bu 296 hadisin bulunduğu kaynaklar şunlar:
• Buhari’nin Sahih’i
• Müslim’in Sahih’i
• Ebu Davud’un süenet’i
• Tırmızi’nin Sünen’i
• Nesa-i’nin Süneni
• İbn-i Mâce’nin Sünen’i
• Dârimi’nin Sünen’i
• İmam Malik’in Muvatta’sı
• Ahmet Bin Hanbel’in Müsned’i
Bu dokuz tane temel hadis kitabı aynı zamanda Kütüb-ü Tis-a’yı oluşturuyor.
Diğer 37 rivayeti şu dört kaynaktan tespit edebiliyoruz.
• İbn-i Eb-i Şeybe’nin musannaf’ı
• Deylemi’nin Müsned’ül Firdevs’i
• Hakim’in Müstedrek’i
• Heysemi’nin Mecma-uz Zevaid’i
Tabi ki hadis kaynaklarımız bu kadar değil. Ama biz 14 tane kaynak üzerinde araştırma yaptık ki en temel kaynaklarımız bunlar.
1- Ana kaynaklarımız olan Buhari’de Hz. İbrahim a.s. ile alakalı geçen rivayet sayısı 61. Müslim de geçen rivayet sayısı 31 dir.
2- Hz. İbrahim a.s. ile alakalı rivayetlerin 51 tanesini Ebu Hureyre, 43 tanesini Abdullah İbn-i Abbas, 38 tanesini Enes Bin Malik, 24 tanesini Hz. Ayşe anamızın, geri kalanını da diğer sahabiler rivayet etmişlerdir.
3- Bu rivayetlerin yani 333 rivayetin tamamı alimlerimiz tarafından sahih olarak değerlendirilmemiştir. Rivayetler içerisinde Hasen olanı var, sahih olanı var, garip olanı var, zayıf olanı var ve mevzu olanlar var.
Dolayısıyla biz bunu da inkar edecek değiliz, gizleyecek değiliz. Dolayısıyla rivayetleri değerlendirirken ulema bu noktada çok ciddi bir gayret verir. Bizde o gayret üzerinden onların değerlendirmelerini alırız.
4- Rivayetler içerisinde itikâdi, ameli, ahlâki ve fezail yani faziletlere dair olan rivayetler çoğunluktadır.
5- Rivayetlerin içerisinde tarihi bilgiler olduğu gibi Hz. İbrahim a.s.’ın şemailine dair bilgiler de mevcuttur.
En genel ifadelerle hadis kaynaklarımızda Hz. İbrahim böyle.
Birde Kur’an-ı Kerim de Hz. İbrahim dediğimizde bunu da yedi başlıkta görüyoruz.
1- Kur’an-ı Kerim de 25 sürede Hz. İbrahim a.s. hakkında bilgi verilmiştir.
2- Kur’an-ı Kerimde adı en fazla anılan ikinci peygamberdir.
Hz. İbrahim a.s. Kur’an-ı Kerim de 69 yerde anılıyor. Birinci sırada ise Hz. Musa a.s. var. Hz. Musa a.s. Kur’an-ı Kerim içerisinde 34 sürede 136 yerde zikredilmektedir.
3- Kur’an-ı Kerim’de 173 ayette hayatının farklı safhaları kıssa olarak anlatılmaktadır.
4- Kur’an-ı Kerim’de adı sürelere isim olarak veriden 7 peygamberden biridir.
Biliyorsunuz Kur’an’ın anlattığı 28 peygamber var. Bu 28 peygamberden Hud, İbrahim, Lokman, Muhammed, Nuh, Yunus ve Yusuf isimleriyle anılan süreler var. İşte Hz. İbrahim a.s. da onlardan bir tanesi.
5- Kur’an-ı Kerim’de babası, ailesi, gençliği, eşleri, çocukları ve soyu çok detaylı bir şekilde anlatılmıştır.
6- Kur’an-ı Kerim’de mücadelesi, tebliği, kavminin tepkileri ve başına gelen imtihanları çok önemli mesajlarla anlatılmıştır.
7- Kur’an-ı Kerim’de şahsiyeti, hususiyetleri, özellikleri ve ayrıcalıkları çok önemli bilgilerle aktarılmıştır.
Kur’ân-ı Kerim’de Hz. İbrâhim a.s.’a baktığımız zaman şöyle bir tablo ortaya çıkıyor:
- Kur’ân-ı Kerim’de yirmi beş sûrede hakkında bilgi verilmiştir.
- Kur’ân-ı Kerim’de adı, en fazla anılan ikinci peygamberdir. En fazla anılan Hz. Musa’dır. Hz. Musa, Kur’ân-ı Kerîm’in 34 sûresinde 136 yerde zikredilmektedir. Hz. İbrâhim’in ismi ise 25 sûrede 69 yerde geçmektedir.
- Kur’ân-ı Kerim’de 173 ayette hayatının farklı safhaları kıssa olarak anlatılmaktadır.
- Kur’ân-ı Kerim’de adı sûrelere isim olarak verilen yedi peygamberden biridir.
- Kur’ân-ı Kerim’de babası, ailesi, gençliği, eşleri, çocukları ve soyu çok detaylı bir şekilde anlatılmıştır.
- Kur’ân-ı Kerim’de mücadelesi, tebliği, kavminin tepkileri ve başına gelen imtihanları çok önemli mesajlarla anlatılmıştır.
- Kur’ân-ı Kerim’de şahsiyeti, hususiyetleri, özellikleri ve ayrıcalıkları çok önemli bilgilerle aktarılmıştır.
Kur’ân-ı Kerim’de Kıssa Olarak Anlatılan Yerler ise şöyle karşımıza çıkıyor:
Bakara 2/124-132 İmtihanları, Kâbe’nin İhyası ve İmam Kılınışı 9 ayet Mekki
Bakara 2/258 Hükümdara Tebliği ve Onun Karşı Koyuşu 1 ayet Mekki
Bakara 2/260 Dört Kuş Kıssası ve Dirilişin Mesajları 1 ayet Mekki
Âl-i İmrân 3/65-68 Mensubiyeti ve Mesajları 4 ayet Mekki
En’âm 6/74- 84 Hanifliği ve Kavmi ile Mücadelesi 11 ayet Medeni
Hûd 11/69-76 Misafirleri ve Hz. İshak’ın Müjdelenmesi 8 ayet Medeni
İbrahim 14/35-41 Rabbinden İstekleri ve Gelen İcabetler 7 ayet Medeni
Hicr 15/51-58 Misafirleri ve Lût Kavimine Gelen Azap Haberi 8 ayet Medeni
Nahl 16/120-123 Seçilmesi ve Özellikleri 4 ayet Medeni
Meryem 19/41-50 Babasına Tebliği ve Karşılaştığı Tepkiler 10 ayet Medeni
Enbiyâ 21/51-73 Putlarla Olan Mücadelesi ve Kavminin Tepkileri 23 ayet Medeni
Hac 22/26-29 Haccı İlan Edişi ve Kâbe’nin Değeri 4 ayet Medeni
Şuarâ 26/69-89 Kavmine Tebliği, İnancı ve Karşılaştığı Tepkiler 21 ayet Medeni
Ankebût 29/16-17 Tebliğinin Muhtevası ve Üslubu 2 ayet Medeni
Ankebût 29/24-27 Tebliğine Kavminin Gösterdiği Tepkiler ve İnkârları 4 ayet Medeni
Sâffât 37/83-113 Kavmi ile Mücadelesi ve Hz. İsmail’in Kurban Kıssası 31 ayet Medeni
Sa’d 38/45-49 Seçimi ve Özellikleri 5 ayet Medeni
Zuhruf 43/26-28 Tevhidi Haykırışı ve İnsanlığa Mirası 3 ayet Medeni
Zâriyât 51/24-37 Misafirlerine İkramları ve Onların Getirdiği Haberler 14 ayet Medeni
Mümtehine 60/4-6 Güzel Örnekliği ve Bunun Mesajları 3 ayet Mekki
Toplam 173 ayet
Bu 17 sürede geçen 173 ayetin, 18 ayeti Medenî, 155 ayeti Mekkî’dir.
Biz Hz. İbrahim a.s. der demez karşımıza ilk çıkan özellik onun “Halilurrahman” oluşudur. O Allah’ın Halil’idir. Özellikle de Rahman olan Allah’la o Halil ismi sıfatı bir şekli ile beraber anılır ve bize “Rahman’ın dostu” diye takdim edilir. Kur’an bunun en büyük delilidir. “Halilürrahman” ifadesini değerlendirdiğimiz zaman karşımıza 6 kavram çıkıyor ki bu kavramların hepsi Hz. İbrahim a.s. ile ilgili Kur’an-i kavramlardır.
- HANİF: Bakın en başa yazacağımız kavram “Hanif” kavramı olacak. Hz. İbrahim a.s.’ı anmaya, anlamaya ve hatta anlatmaya başladığımızda hatta ve hatta Hz. İbrahim a.s.’ın mektebine talebe olup o mektepten kendi dünyamıza mesajlar taşımaya başladığımızda bu Hanif kavramıyla çokca karşılaşacağız. Nahl Suresinin 23. Ayetinden de zaten bunu görüyoruz. Başka ayetlerde de var ama ben birer tane ayet ele aldım.
—“Şüphesiz ki Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir. Doğrusu Allah, kendilerini büyük görüp hakkı kabul etmeyenleri sevmez.” (Nahl Suresi 23. Ayet)
- HASBİ: Hanif’in tam karşısına yazacağımız kavram “Hasbi” kavramıdır. Onu da Saffat Suresinin 84. Ayetinde görüyoruz. Hz. İbrahim a.s.’da Hasbilik zirvelerdedir. Yani ondan daha güzel bu işi temsil edecek çok az insan vardır. Bunu da Peygamberler silsilesinde görürüz.
—“ Çünkü o, Rabbine tertemiz bir kalb ile gelmişti.” (Saffat Suresi 84. Ayet)
- HALİM: Tövbe Suresinin 114. Ayetinden ilham alarak bunu yazıyoruz.
—“İbrahim’in babası için istiğfar etmesi de sırf ona vermiş olduğu bir sözden dolayı idi. Böyle iken onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıklanınca o işten vazgeçti. Şüphesiz ki İbrahim, çok bağrı yanık, çok halim birisi idi.” (Tevbe Suresi 114. Ayet)
- HATİP: Saffat suresinin 96. Ayetin de Hz. İbrahim a.s.’ın nasıl bir Hatip olduğunu görüyoruz.
—“Halbuki sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.” (Saffat suresi 96. Ayet)
- HALİL: Yani dost. Allah kendisine İbrahim’i dost edinmiştir. Nisa Suresinin 125. Ayeti de bunun delilidir.
—“ İyilik yaparak kendisini Allah’a teslim eden ve İbrahim’in dinine dosdoğru olarak tâbi olan kimseden, din bakımından daha iyi kim olabilir? Allah, İbrahim’i dost edinmişti.” (Nisa Suresi 125. Ayet)
- HAKİM: Bu kavramın da delili Bakara suresi 258. Ayettir.
—“ Allah, kendisine hükümdarlık verdi diye, Rabbi hakkında İbrahim’le tartışanı görmedin mi? Hani İbrahim, ona: “Benim Rabbim odur ki, hem diriltir, hem öldürür.” dediği zaman: “Ben de diriltir ve öldürürüm.” demişti. İbrahim: “Allah güneşi doğudan getiriyor, haydi sen onu batıdan getir!” deyince o inkâr eden herif şaşırıp kaldı. Öyle ya, Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” (Bakara suresi 258. Ayet)
Bu altı kavram, yani Hanif, Hasbi, Halim, Hatip, Halil ve Hakim kavramları, Hz. İbrahim a.s. ‘ın mesajlarını çok rahat bir biçimde anlamamızı kolaylaştıracak kavramlardır.
Peki biz bu kavramları özellikle Hz. İbrahim a.s. üzerinde kullandığımızda bu altı kavram bize ne söyler?
- Hanif kavramını Söyleyeceğin şey düşüyor Saf ve Duru bir şekilde tevhidi anlaması ve hayatına o tevhidi hakim kılmasıdır
- Hasbi pazarlıksız ve beklentisiz bir şekilde İslam’a teslim olması ve bunun gereğini yerine getirmesidir.
- Halim merhamet ve tahammülü istenilen bir şekilde davetinin esası yapması ve muhataplarının sertliğine rağmen bundan vazgeçmemesidir.
- Hatip mesajını ve davetini istenilen şekilde muhataplarına duyurması ve onların anlayabilmesi için her türlü meşru yolu kullanmasıdır.
- Halil Allah’tan başkasına Allah’a bağlar gibi bel bağlamaması ve dostluğuna zarar verecek her şeyden yüz çevirmesidir.
- Hakim Hikmet ve temenni ile hareket etmesi, muhakeme yeteneğini en üst düzeyde kullanması ve buradan çıkardığı sonuçlara göre amel etmesidir.
Hz. İbrahim a.s. da bu kavramların hepsini görüyoruz. Hz. İbrahim a.s.’ın bunlar gibi daha bir çok özellikleri kur’an da mevcut. Hz. İbrahim a.s.’ın usvetün hasene (Hayatının her anının ve her alanının tartışılmaz örneği) olarak anmamızın en önemli sebebi budur. Kuran bize işaret ediyor diyor ki,
—“İbrahim aleyhisselam sizin için güzel bir örnektir.” (https://www.siyertv.com/en-guzel-orneklikte-zirve-bir-peygamber-hz-ibrahim-as/)
Sadece bunu o işaretle bırakmıyor. O güzel örnekliğinin hangi alanlarda olduğunu bizlere bizati ayetleri ile anlatıyor.
